दिवाकर पोख्रेल
देउखुरी, साउन २७ गते । घर ढलेका छन्,नढेलेका घरपनि चुहीने भत्कने खस्दै जाने प्रयोग गर्न मिल्ने अवस्थामा छैनन् । सडकको पूरानो पिच उप्केको छ, घर झाडीले ढाकेको छ, सग्ला घरभित्र पस्दा पनि झाडी पच्छाउँदै जानुपर्छ यो चित्रण दाङको कोइलाबासको हो ।
पूर्वपश्चिम राजमार्ग बन्नुभन्दा पहिले दाङको कोइलाबास बजारमा छुट्टै ब्यापारिक रौनक थियो । कोइलाबास बाहेक अहिले ब्यपारिक स्थलको रुपमा चिनिएका दाङमा खासै मालसामान नै पाइने थिएन । दाङ मात्र नभएर राप्ती अञ्चलकै ब्यपारिक केन्द्र थियो कोइलाबास । अहिले कोइलाबासमा ब्यापारिक चहलपहल शुन्य प्राय छ । भारतसंग सिमा जोडिएका कारण सरसामान ल्याउन सहज हुने हुँदा ब्यापारी पनि सो स्थानमा ब्यपार गर्न रुचाउँथे ।
हाल कोइलाबासमा व्यापारिक चमक थियो भन्दा नयाँ पुस्ताले सहजै विश्वास गर्न सक्ने अवस्था छैन । कोइलाबास बजारमा लामो समय सम्म कपडा पसल संचालन गरेर दाङको लमही बस्दै आउनु भएका राधेश्याम गुप्ताले कोइलाबासको पूरानो व्यापार अहिले पनि सम्झनुहुन्छ । ६५ बर्षिय गुप्ताले आफु ब्यपारमा कोइलाबासमै खारिएको बताउनुहुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, “उ बेलाको कोइलाबास नगएको कमै हुन्थे थारै सामान क्रिी गर्न र खरिद गर्न जानै पर्नेथियो कोइलाबास ।” महेन्द्र राजमर्ग खुलेसंगै दाङ सहित विभिन्न स्थानमा ब्यपार बस्न थालेको स्मरण उहाँको छ । “कोइलबास त राप्ती अञ्चलकै नाका थियो,त्यो समयको व्यपार सम्झदा अहिले पनि आनन्द आउँछ,फेरी कोइलाबास उठ्न आवश्यक छ ।” गुप्ता भन्नुहुन्छ ।
लमही नगरपालिका वडा न. ६ का कृष्णवहादुर क्षेत्रीले आफ्ना गाउँका जेष्ठ नागरिकसंगै लमहीमा उत्पादन भएको तोरी र घ्यू बिक्रीको लागि कोइलाबास पुगेको स्मरण गर्नुहुन्छ । “एकपटक कोइलाबास पुगेका छु,पछि फेरी फर्केर जानु नै परेन,बाल्यकालमा देखेको कोइलाबास र अहिलेको कोइलाबास देख्दा उदेक लाग्यो,कोइलाबास फेरी उठ्न आवश्यक छ,।” उहाँले भन्नुभयो ।
फेरी उठाउने प्रयास
कोइलाबास बजारलाई चहलपहल सहितको पूरानो अवस्थामा फर्काउने गृहकार्य पनि थालिएको छ । कोइलाबास भन्सार र बजारलाई लक्षित गरेर पछिल्लो समय मन्त्रीहरुको निरीक्षणपनि बाक्लीन थालेको छ । अर्थमन्त्री जनार्दन शर्माले केहिदिन पहिले कोइलाबास क्षेत्रको भ्रमण गरेर भन्सार व्यवस्थित गर्ने विषयमा चासो देखाउनुभएको थियो ।
पूर्वसभामुख कृष्णवहादुर महराले पनि कोइलाबास भन्सारको स्थलगत अवलोकन गरी छिट्टै भन्सार व्यवस्थित गर्ने बजार विस्तार गर्ने योजना सहितको आश्वासन दिनुभएको छ । भारत सरकारले कोइलाबास नाकालाई लक्षित गरेर भन्सार(कस्टम) कार्यालय सञ्चालन गरेको छ । भारतीय पक्षले पनि कस्टम कार्यालयको रुपमा कार्यालय सञ्चालन गरेपछि अब कोइलाबास भन्सार र बजारमा केहि चहल वहल बढ्नेमा स्थानीय पनि आसावादी छन. ।
गढवा गाउँपालिका वडा नं ८ का वडाअध्यक्ष खालिक सिद्धिकीले भारत पक्षबाट भन्सार कार्यालय नराखेका कारण समस्या भएको जानकारी दिदै,सामान आर्यात निर्यातको लागि दुइदेशको भन्सार कार्यालय आवश्यक हुने बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “भन्सार कार्यालय दुवै देशको आवश्यक थियो, हाम्रो नेपाल पक्षको भएपनि भारत पक्षले राखेको थिएन अहिले भारतीय पक्षले पनि भन्सार कार्यालय राखेपछि थोरधेर रुपमा समान निर्यात गर्न पनि पाएका छौ ।”
कोइलाबास भन्सार कार्यालयका अनुसार साउन महिनामा मात्रै तीन क्विनटल तरकारी भारत निकास गरिएको छ, । यो भन्सार सञ्चालनको लागि सकरात्मक पक्ष हो । यस भन्दा पहिले सामान आर्यात निर्यातको लागि कपिलवस्तुको रुपहडिया भन्सार जानुपर्ने बाध्यता थियो ।
अब कोइलाबास भन्सार संचालनमा धेरै समस्या छैन सडकसंजालले जोडिएको छ । तर भन्सारको स्तर बृद्धि गर्न आवश्यक रहेको स्थानीयको माग छ । कोइलाबास नाकालाई आर्थिक गतिविधिसंग जोड्दै चल्ती नाकाको रुमा विकास गर्नको लागि भन्सार कार्यालयको स्तरबृद्धि गरी सेवा सुविधा थप्न आवश्यक रहेको देउखुरी उद्योग बाणिज्य संघका महासचिव कमलसिंह ठकुरीले बताउनुहुनन्छ । कोइलाबास भन्सारमा हस्तलिखीत(हाते) रसिदबाट राजश्व रसिद काट्ने गरेकोमा अहिले अनलाइनबाटै बिलकाट्ने प्रविधि शुरु भएको छ । कोइलबास भन्सार कार्यालयका प्रमुख बसन्त रजौरेले अनलाइन बिलीङ शुरु गरेको जानकारी दिनुभयो ।
रजौरेका अनुसार अनलाइन विलीङ शुरु गरेपनि इन्टरनेटको सुस्तताको समस्या भने छ । अहिले विस्तारै कोइलाबास भन्सारबाट पनि राजश्व संकलनमा बृद्धि हुने थालेको छ । अस्थायी पैठारी, भारतीय नागरिक नेपाल प्रवेस गर्दा सवारी चलाउने अनुमति कर लगायतको शिर्षकबाट गत आर्थिक बर्षमा १४ लाख राजश्व संकलन गर्ने लक्ष्य लिएकोमा ३२ लाख राजश्व संकलन भएको छ ।
